Limburgs Dagblad 16 10 2002

Kuipers leert Limburg lezen

Als 'betere' dialectschrijver staat Wim Kuipers (Maasniel, 1939) bekend. Zijn poëzie en proza geven zich namelijk niet dadelijk gewonnen en vergen een behoorlijke concentratie van de lezer. Als enige in de stal van dialectuitgeverij TIC voelt Kuipers de behoefte, of durft hij het aan, om de zeggingskracht van het dialect tot in alle hoeken en gaten uit te buiten.

Al weer een tijd geleden schreef Kuipers in Dagblad De Limburger in zijn rubriek 'Letterbak' over de rijke Limburgse taal, over de herkomst en gebruiksmogelijkheden van woorden en uitdrukkingen. Een bloemlezing uit die stukjes, 'Moeles van de Sjalevanger', verscheen ook bij uitgeverij TIC, evenals 'Platlandj'(1998), een gedichtenbundel waarin Kuipers Limburgse en andere landschappen met woorden schildert. De beeldspraak in deze poëzie deed 'experimenteel' aan door het gebruik van antiromantische vergelijkingen en metaforen. Kuipers was uit op een onorthodoxe voorstelling van zaken, waardoor hij weergaloos de illusie wegnam dat dialect louter vermaak en een sfeer van gemoedelijkheid oplevert.

Ik moet bekennen dat mijn waardering niet op een degelijke analyse van Kuipers' werk berust, maar op een gedeeltelijk begrip ervan. Mij lijkt dat het Maasniels je moedertaal moet zijn om het uiterste daaruit te halen. Een Maastrichts auteur zou zijn intenties met woord- en toespelingen pas ten volle op mij kunnen overbrengen, omdat zijn taal mij nu eenmaal het meest vertrouwd is. Zolang onze lange, smalle, piepkleine provincie van kilometer tot kilometer taalverschuivingen vertoont, stuit men er voortdurend op grenzen.

Wie niet afkomstig is uit Maasniel en meer dan een 'leuk' verhaaltje verwacht, kan niettemin prima terecht in twee lange epische gedichten van Kuipers. 'Kaoleries' en 'Neel' is zojuist als nummer 34 van de Limburgse Literaire Lies - van uitgeverij TIC uiteraard - verschenen. Laatstgenoemde tekst werd in 1992 met de 'Groot-Limburgse Veldeke Dialekpries' bekroond en ligt eigenlijk al heel lang op uitgave in boekvorm te wachten.

'Neel' (dialect voor Maasniel) werd ooit door Joep Leerssen, 'een ontdekkingstocht door het dorp van herkomst' genoemd, een tocht 'door een Maasniel van woorden, verhalen, herinneringen'. Onder de oppervlakte van de beschrijving ligt voor deze promotor van Kuipers werk een woordenstelsel waarvan de 'wortels en vertakkingen voortdurend een eigen leven leiden, andere woorden oproepen, rappelleren en aanraken'. Ik citeer deze wijsheid uit een toelichting die Kuipers achterin zijn boek heeft opgenomen en waarin hij de lezer de weg wijst in zijn speelse taallabyrint. Liefhebbers van dialectliteratuur en zeker ook poëzielezers (als ze 'plat' kunnen ontcijferen) zet Kuipers hier op het spoor van verrassende interpretaties.

'Neel' ben ik door Kuipers' aanwijzingen anders dan bij een eerste kennismaking gaan lezen. Vooral treft bij herlezing de muzikaliteit, opgewekt door een geraffineerde klankherhaling, die in de voordracht van Kuipers op de bijgeleverde cd naar mijn smaak te weinig tot uitdrukking komt. Verder springt de activering van woordbetekenissen in het oog, zoals in het spelen met de dorpsnaam Schin op Geul: 'ich bön Sjin, zaet het, en doe de Geul'. In veel regels verstopt Kuipers zinsneden die hij aan collega-dichters heeft ontleend, een literair procédé dat wel intertekstualiteit wordt genoemd. Zo lezen we in 'Olla olla haol in de boek nestasgeveul' een geslaagde verbastering van de aanhef van versregels die voor de alleroudste in de Nederlandse letteren wordt gehouden.

Gewapend met deze voorkennis kan de lezer ook 'Kaoleries', het tweede epische gedicht in de bundel van Kuipers, veroveren. In het hoofd van de hoofdpersoon (een dichter in de gevangenis voor een moord die hij zegt niet te hebben gepleegd) komen gedachteflarden boven. In de aaneenschakeling van bewustzijnsstromen zet Kuipers niet alleen alledaagse taalbetekenissen op de helling. Ook maakt hij via de verschillende visies van de figuren in zijn gedicht duidelijk dat het communicatiemiddel van de taal ons kan isoleren, ons van elkaar vervreemden. Dat geeft een bijzondere spanning aan 'Kaoleries', een woord trouwens dat een scala van betekenissen kent. Betekent het hier 'kolengruis' of verwijst het naar 'kollaerig' (driftig, woedend)? Enfin, exploreert u Kuipers' gedichten zelf maar. Ze zijn meer dan de moeite waard.

Wim Kuipers, 'Kaoleries' en 'Neel'. Uitgeverij TIC, 14,90 euro.

voor meer over Kaoleries zie ook het artikel in Dagblad de Limburger