17 11 2001 Dagblad de Limburger Editie Maastricht

Twee soorten Mestreechs: laank en laaank

Caspar Cillekens

MAASTRICHT - Het Maastrichts is nog altijd een heel vitaal dialect. Maar het Nederlands rukt wel op. Zowel in de betere buurt als in de volkswijk.

Het viel me zo'n kwart eeuw geleden op toen ik als 'boer' langere tijd in Maastricht kwam om onderzoek te doen. Je hoorde in het archief twee soorten Maastrichts. De ene medewerker zei breid (breed) en laank (lang), de andere had het over breieieid en laaank. Hij sprak dat ook nogal nasaal uit. Die van laaank deed er meestal vrij lang over om archiefmateriaal vanuit de kelder naar de studiezaal te halen. Dat bleef me wel bij. Ik begrijp nu uit het boek Mestreechs. Eus moojertaol van Flor Aarts dat die langzame medewerker tot die Maastrichtenaren behoorde die Laank Mestreechs spreken. Deze variant van het Maastrichtse dialect dateert volgens Maastrichtenaar Aarts (1934) van de eerste helft van de 19de eeuw. Toen trokken nogal wat 'boeren' naar Maastricht om in de fabrieken van Regout en andere entrepreneurs te komen werken. Het Laank Mestreechs is ouder dan het Standaardmestreechs, de andere variant van het Maastrichts.

De twee varianten zijn maatschappelijk bepaald. De lagere klassen, doorgaans met minder opleiding dan de gegoede burgerij, spreken Laank Mestreechs. Zij houden de (dubbel)klinkers langer aan en spreken veel woorden een beetje nasaal uit. Het Laank Mestreechs is in de ogen van de Maastrichtse bourgeoisie wel een beetje ordinair. De gegoede geboren en getogen Maastrichtse burgers spreken zelf het Standaardmestreechs.

Het Maastrichts is een dialect met nog steeds heel veel prestige. Vergelijk dat eens met andere stadsdialecten zoals het Nijmeegs en het Bredaas. Tachtig procent van de inwoners van Nijmegen vindt het plaatselijk dialect niet alleen ordinair, maar ook heel lelijk. Dat ligt in Maastricht wel even anders. Maastrichtenaren zijn trots op hun taal. Mestreechs is voor Maastrichtenaren, of ze hoog of laag opgeleid zijn, nog altijd een symbool van hun culturele identiteit. "Dat gief hoop veur de touwkóms', schrijft Aarts, voormalig hoogleraar Engels aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

Is dat zo? Aarts zelf twijfelt wel eens in zijn boek, waarin hij het Mestreechs in al zijn facetten (geschiedenis, grammatica, spelling enzovoort) beschrijft. Zowel onder de Maastrichtse bourgeoisie als in de volkswijken is het dialect toch een beetje op zijn retour. De gegoede burgers in het Villapark spreken minder vaak Standaardmestreechs, zo blijkt uit onderzoek begin jaren negentig van de vorige eeuw. In een volkswijk als Blauw Dörp wordt weer vaker dialect gesproken, maar valt het op dat jongeren weer minder Maastrichts praten. In gezinnen waar pap en mam Mestreechs spreken, komt het steeds vaker voor dat de kinderen onderling en met hun vrienden Nederlands spreken. Uit zeer recent onderzoek blijkt dat de houding ten opzichte van het dialect minder positief is dan tien jaar geleden.

De vraag is: hoe lang kan het Maastrichts zich nog handhaven onder de steeds meer toenemende druk van het Standaardnederlands (en het Engels). Er zijn een paar scenario's denkbaar. Het meest afschuwelijke volgens Aarts: het Maastrichts verwordt tot een soort koelpitten-Hollands zoals het in Heerlen gegaan is. Daar zorgde het prestige van de Hollands pratende mijnbeambten ervoor dat de koempels in de eerste helft van de vorige eeuw het Heerlens dialect inruilden voor het 'Heerlens Algemeen Nederlands'.

Zo ver zal het in Maastricht wel niet komen. Het Mestreechs sterft niet zo snel uit. Het is nog altijd buitengewoon vitaal. Maar toch: het Nederlands rukt steeds verder op, de jongeren spreken minder Maastrichts, in de betere milieus treedt dialectverlies op. De kans bestaat, zo schreef een onderzoeker vijftien jaar geleden al, dat het Maastrichts sociaal gemarkeerd wordt. Zoals in Nijmegen, waar het Nijmeegs enkel nog in een paar volkswijken wordt gesproken. Dan krijgt het dialect al gauw het etiket van ordinair en lelijk. En sterft het laanksem uit.

Flor Aarts, 'Mestreechs. Eus moojertaol. 'n besjrijving vaan 't dialek vaan Mestreech', Veldeke-krink Mestreech, prijs 44,95 gulden.

zaterdag 17 november 2001